اولین مورد ایدز در ایران:

در سال 1366 در یک کودک هوفیل، به دلیل تزریق فرآورده های خونی آلوده وارداتی گزارش شد.

هم اکنون تعداد افراد آلوده به HIV تا  1/10/84 حدود 12556 مورد گزارش شده است. شایعترین راه ابتلا به ایدز در کشور از راه تزریق به دلیل استفاده از سرنگ های مشترک در بین معتادان می باشد. ⁶

منشاء ایدز:

تصور شده که منشاء HIV در انسان به علت تماس مستقیم انسان با خون آلوده میمون ها با این ویروس بوده است. مدارک موجود نشان می دهد که مشابه های HIV-1 و HIV-2 در میمونها، حداقل در 7 زمان متفاوت به انسان انتقال یافته است. آنالیز توالی تکاملی، ورود SIV_cpz  (شامپانزده) را به انسان در سالهای 1930 نشان داده است.

راههای انتقال ویروس ایدز:

ويروس HIV از طریق تماس جنسی، تزریقات خون یا فرآورده های خونی آلوده و از مادر به کودک در حوالی زایمان انتقال می یابد.¹ در نوزادان در صورت عدم تغذیه با شیر مادر ، 30% موارد عفونت در داخل رحم و 70% موارد عفونت در حین زایمان رخ می دهد.⁶ 

کارکنان مراكز بهداشتی از آنجائيكه در تماس با مایعات بدن که حاوی مقادیر زیادی HIV است قرار دارند مانند مایع آمینوتیک (جنین در آن قرار دارد) مایع مغزی نخاعی (مغز و طناب نخاعی توسط این مایع احاطه شده) مایع سینوویال یا مفصلی (در اطراف مفاصل قرار دارد) ممکن است که به آن آلوده شوند. ⁶

ویروس HIV از این راهها قابل انتقال نیست:

از طریق هوا، سرفه، عطسه، نیش حشرات و گاز حیوانات، شنا در استخرهای عمومی و تماس با صندلی توالت. HIV به مقادیر بسیار ناچیز در بزاق ، اشک، مایع تاولی و شیر پستان یافت می شود. تاکنون وجود ویروس HIV در ادرار، مدفوع ، عرق و محتویات استفراغ ذکر نشده است.⁶

 سلولهای هدف ویروس HIV پس از ورود آن به بدن:

ویروس HIV سلولهایی که دارای مولکولهای سطحی CD4 هستند را مورد هدف قرار می دهند. مهمترین سلولی که در بدن دارای مولکولCD4 است سلولهای T_h می باشند. علاوه بر این سلولها، ویروس قابلیت نفوذ به سایر گلبولهای سفید، ماکروفاژها، اندوتلیوم مویرگها، فیبروبلاستها، سلولهای لانگرهانس، آستروسیت ها و oligo dendrite را دارا می باشد. ⁵

بیماری ناشی از HIV بر اساس شمارش تعداد لنفوسیتهای Th به 4 مرحله تقسیم
می شود:

1- مرحله اولیه تعداد سلولهای T واجد CD4 بیشتر از 500عدد در میکرولیتر باشد. ( فقط بیماری حاد اولیه به مدت 1 تا 2 هفته)

2- مرحله حد واسط تعداد سلولهای T واجد CD4 بین 200-500 عدد در میکرولیتر باشد. (علائم عمومی+ ضایعات غیرمعمول دهانی)

3- مرحله بیماری جدی تعداد سلولهای T واجد CD4 بین 50-200 عدد در میکرولیتر باشد(تمام ارگانهای بدن ممکن است درگیر شوند)

4- مرحلة پیشرفتة بیماری تعداد سلولهای T واجد CD4 کمتر از50  عدد در میکرولیتر باشند. ⁴

بیماریهایی که مستقیماً از عفونت HIV ناشی می شوند به سه دسته تقسیم می شوند.

1- نقص ایمنی: ویروس ایمنی سلولی و هومورال را مختل می کند.

2- درگیری سیستم اعصاب مرکزی: سلولهای اندوتلیوم مویرگها، استروسیت ها و نورون ها ممکن، که به ویروس آلوده شوند.

3- تکثیر غیر طبیعی سلولها: این اختلال سبب تظاهرات سارکوم کاپوسی و لنفوم غیر هوچکین می شود. ⁴

 مسیر طبیعی بیماری ایدز:

1- عفونت حاد اولیه            2- مرحله ی بدون علامت            3- شروع بیماری علامت دار

عفونت حاد اولیه:

در این مرحله حدود  افراد عارضه ایی شبیه بیماری منونوکلئوزیس را از خود نشان می دهند، در اکثر مواقع عوارض 2 الی 4 هفته پس از انتقال ویروس شروع شده و صرف نظر از شدت عارضه 1 الی 2 هفته ادامه دارد . علائم در اکثر مواقع نیمي اختصاصی و متغییر است. شایعترین علائم عفونت حاد اولیه عبارتند از: تب، کوفتگی، بزرگ شدن غدد لنفاوی، فارنژیت، بثورات جلدی در ناحیه تنه، درد
ماهیچه ها و مفاصل ، تهوع ، عرق شبانه، بی اشتهایی، اسهال مزمن.

از علائم متداول این مرحله این است که بعلت تکثیر ویروس در خون کاهش موقتی لنفوسیتهای CD₄ را داریم و سپس افزایش جبرانی آن توسط لنفوسیتهای CD₈ اتفاق می افتد اما هرگز به حد اولیه نمی رسد. ⁴

مرحله بدون علامت:

این مرحله از نظر بالینی در افراد مختلف متفاوت است. این دوره به طور متوسط در مردان هم جنس باز یا دو جنس باز ( 17-10) سال است، در زنها کوتاهتر از مردان و در کودکان کوتاهتر از بالغین است.

پیشرفت عفونت در افراد مختلف بستگی دارد به :

1- راه آلوده شدن: افرادی که از طریق انتقال خون مبتلا می شوند به سرعت دچار نقص ایمنی شدید می شوند و میانگین مرحلة بدون علامت در این افراد 7 سال است.

2- سن شخص ( در جوانان با سرعت کمتری منجر به ایدز می شود اما در بچه های زیر یکسال و مردان مسن تر از 35 سال سریعتر وارد مرحله ی ایدز می شوند.

وجود همزمان سایر عفونتها و بیماریها ( عفونت همزمان با سایر ویروسها نظیر (EBV) (CMV)، (HBV)،(HCV) ،(HSV)  ، و II / HTLVI ممکن است پیشرفت بیماری عفونت را تحت تأثیر قرار دهد.

3- استرس

4- ژنتیک⁴

 شروع بیماری علامت دار

طبق نظر CDC( center for Disease control) در این دوره میزان سلولهای CD₄ به
 50-300mm³ می رسد.

از مشخصات مهم این دوره:

الف) perisistent generalized (LAP) PGL که عبارتست از وجود غدد لنفاوی بزرگ در دو یا چند محل بدن بدون در نظر گرفتن کشاله ی ران extrainguinal برای بیش از سه ماه تا 6 ماه بدون هیچ علامت مشخص ، واضح اغلب اولین علامت عفونت HIV به دنبال سندرم حاد اولیه است.

اعضای لنفاوی در HIV نقش محوری دارند. در حین مراحل نهفته بالینی HIV فعالانه در اعضای لنفاوی همانند سازی می کند و در مراحل پیشرفته بیماری، ساختمان غدد لنفاوی دچار از هم گسیختگی می گردد. ⁴

ب) ضایعات دهانی مثل: برفک، آفت، عفونت با ویروس تبخال (HSV)، ضایعات عفونی کاندیدایی، زگیلهای حفره دهان، ژنژیویت ( به صورت خونریزیهای دردناک عود کننده و زخمهای شدید لثه)، ضایعات برفکی روی کام نرم و ضایعات اولیه در کنار لثه ها آفت قسمت خلفی تحتانی حلق به طور منظم در بیماران آلوده به HIV مشاهده می شود. ⁴

ج) بیماریهای پوستی مثل: زونا در 10 تا 20 درصد بیماران، دچار عفونت HIV مشاهده می شود. به طور متوسط 5 سال پس از عفونت با HIV بیماران این ضایعات پوستی را تجربه می کنند⁴. درماتیت سبوره ایی فولیکولیت خارش دار، زرد زخم، هرپس سیمپلکس، زگیلهای اطراف مقعدی، سفید شدن نابهنگام موی سر، بلند شدن مژها، ریزش پراکنده ی موی سر، ریزش کامل موی سر(غیرمعول)، پیری زودرس، مولسکوم کنتاجیوزدم، کاهش 10% وزن بدن ⁵.

د) علائم بالینی ناشی از کاهش تعداد پلاکتها مثل: ترومبوسیتوپنی به علت اثر مستقیم ویروس روی مگا کاریوسیت ها می باشد. ⁴

ر) بیماریهای گوش و حلق و بینی مثل:

1-  ترشحات پشت حلق: postnasal drip))

2- سینوزیت و اوتیت گوش میانی:  sinusits and otitis media) )

3- اوتیت گوش خارجی: Otitis external))

4-  اوتیت سروزگوش میانی: serous otitis media) ) ⁵

5 - کری عصبی : nerve deafnees)

ز) سرطانهای در ارتباط با ایدز مثل: لنفوم غیر هوچکین( نوع منتشر و نوع سیستم عصبی مرکزی) سارکوم کاپوزی، سرطان مقعد تناسلی، لنفوم هوچکین

سارکوم کاپوزی تومور عروقی است که تصور شده منشاء اندوتلیالی دارد در پوست، غشاء مخاطی، غدد لنفاوی و اعضای احشایی ظاهرمی شود. ⁵

م) بیماریهای ریوی مثل: پنومونی ( قریب به 60% افراد مبتلا به ایدز دچار پنومونی می شوند که در اکثر افراد عامل بیماری تک یاخته ایی بنام پنوموسیستیس کارینی می باشد. ⁵

ن) اختلالات عصبی: به صورت انسفالوپاتی و نوروپاتی محیطی بروز می کند که شدیدترین آن کمپلکس دمانس ایدز می باشد. 1 ناهنجاریهای عصبی در 40 تا 90 درصد بیماران به درجات مختلف دیده می شود.( بیشترین سلولهایی که در مغز به HIV آلوده می شوند مونوسیتها و ماکروفاژها هستند. ⁷

منوسیتها و ماکروفاژها ممکن است نقش عمده ایی در تکثیر و پاتوژنز عفونت HIV به عهده داشته باشند. منوسیتها تقریباً به اثرات سیتوپاتیک HIV مقاوم می باشند. بنابراین ویروس نه فقط در این سلولها می تواند باقی بماند، بلکه توسط آنها به اعضای دیگر بدن( نظیر ریه و مغز) منتقل می شود.

ماکروفاژ های آلوده ممکن است ویروس را به مدت طولانی تولید کنند. ¹

تشخیص آزمایشگاهی عفونت با HIV :

عفونت با HIV را با سه روش زیر می توان تشخيص داد:

1- ایزوله ویروس (روش جداسازی وقت گیر و پرزحمت است. استفاده از روشهای تقویت PCR برای کشت ویروس در نمونه های بالینی رایج تر است.

2- تستهای سرولوژی آنتی بادیهای ضد ویروس

3- اندازه گیری اسید نوکلئیک با آنتی ژن های ویروسی ⁶

(اکثر افراد در عرض 2 ماه پس از تماس با ویروس از نظر سرولوژیک مثبت می شوند)

 درمان ، کنترل و پیشگیری:

روند درمانی HIV-1 بسیارسریع بوده است. زایدوویدین در سال 1987 در کمتر از 4 سال پس از شناسایی HIV به عنوان درمان عفونت HIV-1 مورد تأیید قرار گرفت. در طی 8 سال پس از آن 3 داروی آنالوگ نوکلئوزیدی دیگر که آنها نیز آنزیم ترانس کریپتاز معکوس HIV-1 را مهار می کنند عرضه گردید. هشت داروی جدید ضد رترو ویروس در فاصله سالهای 1995 تا 1998 تأیید گردید که شامل مهار کننده های پروتئازی HIV-1 و مهار کننده های غیرنوکلئوزیدی ترنس کریپتاز ( RT) می باشند. همزمان با این روند درک بهتر دینامیک تکثیر HIV-1 و مکانیسم های مقاومت دارویی باعث تغییراز تک درمانی به سوی درمان ترکیبی گردیده. ²

درمان اشتراکی از داروها که خاصیت ضد ویروسی قوی دارند ( HAART) از سال 1996 موجود است. این داروها اغلب تکثیر ویروسی را به مقدار کمتر از محدودیت مشاهده در پلاسما مهار می کنند. مقدار ویروس را در بافتهای لنفاوی کاهش می دهند و امکان پاسخ های ایمنی را در برابر پاتوژن های فرصت طلب ارائه نموده و زنده ماندن بیمار را برای مدت طولانی مقدور می سازند. ¹

بهترین امید در کنترل اپیدمی بیماری ایدز در سراسر دنیا ارائه واکسنی موثر و سالم می باشد. تهیه واکسن HIV مشکل است زیرا موتانهای HIV به سهولت در سلولهای آلوده بیان نمی شوند در نتیجه به طور کامل به وسیله ی سیستم دفاعی میزبان شناسایی نمی شوند. در ضمن عوامل ایمنی محافظت کننده HIV شناخته نشده است. به همین علت موادی که باید در واکسن مورد استفاده قرار گیرد تا پاسخ ایمنی مناسبی را تحریک کند هنوز شناخته نشده است. ¹

از جمله مهمترین راههای کنترل و پیشگیری بیماری وفاداری به خانواده و احترام به کرامت آن و پرهیز از هر گونه انحراف جنسی و بی بند و باری است و این امر مستلزم تقویت ارتباط بین خانوادگی می شود. ⁶

منابع:

1- میکروبیولوژی پزشکی جاوتر، ترجمة : دکتر مهدی خزعلی، مریم جنابی نمین، ناشر: موسسه فرهنگی انتشاراتی حیان، ابا صالح / سال چاپ : 1385.

2 - ایدز «سندرم نقص ایمنی اکتسابی» / [ نویسنده مندل] ؛ ترجمه : عبدالرضا دزفولی، تهران: نشر سالی ، 1379 مندل ، جرالد، 1936 ـ Mandell , Geraldl .

3- بیماریهای ویروسی ( به انضمام ایدز) اصول طب داخلی هاریسون 1998 ـ زیر نظر ، دکتر علیرضا یلدا؛ مترجمین: دکتر علی زاهدی ،  دکتر شاهین سینا، دکتر سامان زمانی ـ ناشر: نشر اشتیاق / سال چاپ اول 1377.

4- تظاهرات بالینی ایدز، دکتر شهره بهشتی؛ دانشگاه علوم پزشکی شیراز ، شرکت تعاونی ناشران فارسی، 1382.

5- بیماری HIV (ایدز)، تألیف : رضا یعقوبی ، زیر نظر : دکتر مسعود امین زاده/ موسسه نشر کلمة 1370

6- آنچه باید در مورد ایدز و هپاتیت بدانیم ، تألیف : سکینه غلام زاده، نیلوفر پاسیار کارشناس ارشد پرستاری و اعضای هیأت علمی دانشکده پرستاری و مامایی حضرت فاطمه ( س) شیراز / تهران ، نشر : جامعه نگر، سالمی، 1385.

7- اینترنت.

تهيه و تنظيم : زهرا اعتمادي